Anadolu yaban koyunu, dünyadaki 5 yaban koyunu türünden biri olan Asya Muflonu'nun 15 alttüründen biri. Tüm dünyada yalnızca Türkiye'de yaşıyor, yani Türkiye'ye endemik bir tür.
Türkiye aslında bu alttürlerden birine daha ev sahipliği yapıyor. Doğu Anadolu bölgesinde görülen Ovis gmelinii'nin Ovis gmelinii anatolica'dan, yani Anadolu yaban koyunundan tek farkı, dişilerinin de boynuzlu olması. Bu tür, kış aylarında İran'a göç ederek baharda yeniden Türkiye'ye geliyor.

Anadolu yaban koyunu, Türkiye'ye özgü bir tür olmasının yanı sıra, evcil koyunun atası olabileceği varsayımıyla da dikkat çekiyor. Türk ve yabancı bilim adamları, bu soruya bir yanıt bulabilmek için halen araştırmalarına devam ediyor. Dişilerinde boynuz görülmeyen tek yaban koyunu türü olması, bu olasılığı güçlendiriyor. Ancak onlar gene de evcil akrabalarından çok farklı bir görünüme sahip.



Fiziksel Özellikler...

Kısa tüyleri, kısa kulakları ve kuyruğu, uzun ve ince bacaklarıyla koyundan çok geyikgillere benzeyen Anadolu yaban koyunu, belki de bu nedenle halk dilinde "ceren" adını almış. Özellikle görme duyusu gelişmiş olan yaban koyunları, hemen hemen tüm ot oburlarda olduğu gibi geniş bir görüş açısına sahip. Duyma ve koku alma duyuları da gelişmiş. Son derece çevik ve hızlı hayvanlar olan yaban koyunları, ön bacakları arka bacaklarından kısa olduğu için tehlike anında hızla tepelere koşabiliyor.

Yaban koyunlarının dişileri 80-90 santim boyunda ve 35-50 kilo olabilirken, koçlar 105-140 santim ve 45-75 kiloya ulaşabiliyor. Dişileri genelde 1,5 yaşında, erkekleri ise 3,5 yaşında cinsel olgunluğa erişiyor. Ortalama yaşam süreleri ise 15-18 yıl.

Yaşadıkları araziyle uyum içinde olan postları, onlara kamuflaj avantajı sağlıyor.

Tüylerinin rengi, yalnızca mevsimsel olarak değil, zamanla da değişiyor. 2 yaşından büyük erkeklerin postları daha koyu bir renk alırken, karınlarının iki yanındaki sağrı denilen bölgede oluşan beyaz lekeler de yaşlandıkça daha belirginleşiyor. Yine yalnızca koçlarda görülen, boyun ve göğüs bölgelerinde oluşan siyah yele de yaşlı koçlarda daha uzun oluyor. Tüylerin uzunluğu 3,5-4 santimetreyken, yele uzunluğu 9-10 santimetreyi bulabiliyor. Yaşlı koçlar bu nedenle gençlere oranla çok daha etkileyici bir görünüme sahip.



Boynuzlar...

Koçların en belirgin özelliklerinden biri de heybetli boynuzları. Boynuzlar yaklaşık 4 aylıkken çıkmaya başlıyor. Yaşla birlikte boynuzlar da büyüyor. 5-6 yaşına gelen erkeklerin boynuzları yukarıya ve dışa doğru kıvrılmaya başlıyor. 12-13 yaşındaki koçlarda ise boynuzlar maksimum büyüklüğe ulaşıyor.

Boynuz üzerindeki çizgiler, aynı ağaç halkaları gibi, koçun yaşını gösteriyor. Her yıl yenisi oluşan halkalar, zaman zaman aylık da oluşabilen halkalara göre daha koyu renkli oluyor. Yıllık halkaların sayısı, koçun yaşını veriyor. Boynuzların bir diğer önemli özelliği ise, koçlar arasında yarattığı sınıf farkı. Küçük boynuzlu koçlar sürünün hiyerarşik yapısında alt sıralarda yer alırken, büyük boynuzlular daha baskın bir rol üstleniyor.

Fotoğraf Uysal Şener

NALLIHAN-SARIYAR
YABAN KOYUNU YETİŞTİRME SAHASI

Nallıhan'da bulunan üreme istasyonundaki yaban koyunları, ilk yavrularını doğurdu.

Nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan yaban koyunlarının Türkiye'nin Biyolojik çeşitliliğine tekrar kazandırılması amacıyla gerçekleştirilen çalışmalar sonuç vermeye başladı. Yaban koyunlarının korunması için Konya Bozdağ'da başlatılan proje kapsamında Nallıhan'da Sarıyar barajı yakınlarındaki Karatepe Mevkiine bir yıl önce getirilen yaban koyunları, buradaki doğal ortam uyum sağladı.
Yaklaşık 16 Hektar telle çevrili alan içinde yaşayan yaban koyunları, yeni yaşam alanlarında 11 yavru dünyaya getirdi



Sürüler...

Anadolu yaban koyunlarında erkek ve dişi sürüleri, yılın neredeyse 10 ayını ayrı geçiriyor. Erkekler genelde 10-15, dişiler ise 18-20 bireylik sürüler oluşturuyor. Sürüde lider konumunda olan yaşlı ve deneyimli bir koyun, tehlike anında ayağını yere vurup ıslığa benzer bir ses çıkararak sürüyü uyarıyor ve güvenli bölgelere kaçışı yönlendiriyor. Koç sürüleri, yalnızca cinsel olgunluğa erişmiş erkeklerden oluşuyor. Dişi sürülerinde bulunan genç koçlar ise, henüz "çocuk" olanlar.

Yaban koyunları, yalnızca çiftleşme döneminde daha kalabalık ve karışık sürüler oluşturuyor. Bu dönemlerde sürü liderliği görevini genelde yaşlı bir dişi üstleniyor.

Mevsimsel Davranışlar...

Yaz aylarında dişiler ve erkekler ayrı sürüler halinde ve ayrı bölgelerde, günlerinin yaklaşık 8-10 saatini otlayarak geçiriyor. Kasım-Aralık aylarında yavaş yavaş dişilerin bölgesinde görülmeye başlayan koç grupları, bu dönemde dişiler için şiddetli kavgalara girişiyor. Çiftleşme döneminin ardından bastıran kış, yaban koyunları için yılın en çetin dönemi. Kalın kar örtüsünün altında yiyecek bulmakta zorlanan yaban koyunları, toprağı kazarak yazdan kalma yumru köklere ulaşıyor. Bu dönemde dişi ve erkek sürüleri yine ayrılıyor. Mayıs ayında, hamile dişiler doğum yapmak üzere sürüden ayrılarak ulaşılması güç bölgelere gidiyor. 5 ay süren hamileliğin ardından bir süre tek başlarına yaşıyor, doğum yaptıktan kısa bir süre sonra yeniden sürüye dönüyorlar. Doğduktan birkaç saat sonra bile anneleri kadar hızlı koşabilen yavrular, bir sonraki yaban koyunu neslinin müjdesini veriyor.



Kaynak:TRT ANKARA TELEVİZYONU BELGESEL PROGRAMLAR MÜDÜRLÜĞÜ
Fotoğraflar: Aykut İNCE